მუზარადი

მუზარადი, დამცავი თავსახურავი. საბრძოლო მ. თავდაცვის სხვა საშუალებებთან ერთად უძველესი დროიდანაა ცნობილი. ამზადებდნენ ხისაგან, წნელისა და ტყავისაგან. უძველესი ლითონის მ. (სპილენძის, ვერცხლის, ოქროსი) აღმოაჩინეს მესოპოტამიაში (ძვ. წ. III. ათასწლ.). ბრინჯაოსა და რკინის მ-ებს ხმარობდნენ ძვ. საბერძნეთსა და რომში. I მსოფლიო ომის (1914–18) დროიდან ტყვიისა და ჭურვის ნამსხვრევებისაგან თავის დასაცავად შემოიღეს ფოლადის მ. (ჩაფხუტი). ავიაციაში, სატანკო და მექანიზებულ ჯარებში დარტყმისაგან თავის დასაცავად იყენებენ ტყავის მ-ს.

საქართველოში გავრცელებული იყო სხვადასხვა სახის მ. ჰეროდოტეს ცნობით, მოსხები, კოლხები, ტიბარენები, მაკრონები და მოსინიკები მ-ს ხისაგან ამზადებდნენ. ქსენოფონტის ცნობით, მოსინიკებს ტყავის მ. ეხურათ, სტრაბონის გადმოცემით კი, იბერიელები ტყავის მ-ით იბრძოდნენ. არქეოლ. გათხრების შედეგად აღმოჩენილია ბრინჯაოს მ-ები (თრიალეთი, ძვ. წ. XIII ს.). შუა საუკუნეებში მათ რკინისა და ფოლადისაგან დამზადებული მ-ები ცვლის. გვიანფეოდალური ხანის ქართ. საბრძოლო თავსაბურავები ძირითადად სამი სახისაა: ჯამის ფორმის ჩაჩქანი, კვერცხისებური მ. და ჩაბალახი. მ-ს გააჩნდა საცხვირე და ყურებისა და კისრის დამცავი ჯაჭვის მჭიდროდ ნაქსოვი ბადე (ზარადი), შიგნიდან კი გამოკრული ჰქონდა ნაბადი. ქართულ ეთნოგრ. ყოფაში, ხალხურ პოეზიასა და წერილობით წყაროებში უმეტესად გამოიყენებოდა ტერმინები: „ჩაჩქანი“, „ჩაფხუტი“ (უზარადო საკინძი თავსარქმელი) და „ჩაბალახი“. მ-ის ზოგადი სახელი, ს.-ს. ორბელიანის მიხედვით, იყო ზუჩი. იხ. აგრეთვე ვაველის მუზარადი.

ლიტ.: ქართული მატერიალური კულტურის ეთნოგრაფიული ლექსიკონი, რედ. რ. მეტრეველი, თბ., 2011; ჩოლოყაშვილი კ., ქართული საჭურველი (ჩაჩქანი), „საქართველოს სახელმწ. მუზეუმის მოამბე“, 1957. ტ. 19 A, 21 B..